عضویت  
ورود اعضا  
 
   آشنایی با گرایش طراحی فرآیند

 

"مصاحبه ای جهت آشنایی با گرایش فرآیند مهندسی شیمی با دکتر فرهادی از  اساتید بزرگ این گرایش در دانشگاه صنعتی شریف صورت گرفته است، که به درک درست تر از این گرایش و انتخاب صحیح تر در انتخاب گرایش دانشجویان کمک خواهد کرد."

 

با سلام، جناب آقای دکتر شما در حوزه ی مهندسی فرآیند اصالت را به کدام یک از 3 شاخه ی ایمنی، کنترل و یا طراحی نسبت می دهید؟

هرکدام جای خود را دارند. هیچ دلیلی ندارد که نسبت به هم برتری داشته باشند همانند 3 میوه داخل سبد میوه که نمیشود به هیچ کدام اولویت نسبت داد، البته این اولویت براساس نیاز، معنا پیدا می کند ولی در کل نمیتوان اینها را با هم مقایسه کرد، در اصل اینها مکمل همند. هیچ فرآیندی ایمن نخواهد شد مگر اینکه کنترل داشته باشد و کنترل هم در عالم مجردات معنا ندارد و باید یک پلنت خوب طراحی شده، موجود باشد که اگر بخواهد ایمن کار کند باید کنترلی مناسب داشته باشد. منحصرا طراحی خوب به این معنی است که بتوند ابزار کنترل را برای بهره برداری ایمن فراهم کند.

اگر لطف کنید ، خلاصه وار تاریخچه ای از روند رشد و تکامل فرایند در مهندسی شیمی بیان کنید؟

اولا این که فرایند به یک انتها و بلوغی رسیده تصوری غلط است. ما با نگاه به تاریخچه ی مهندسی شیمی می بینیم این بلوغ به انتها نرسیده و نخواهد رسید زیرا انگیزه پیدایش مهندسی شیمی نیاز هست و نیاز اقتضا می کند که همیشه شما محصولی جدید تولید کنید، کیفیت تولید رو بالا ببرید، جدا از طراحی سنتی تکنولوژی های جدیدی رو شروع کنید که در پشت همه ی اینها طراحی نهفته است. علاوه بر این ما یک کشور در حال توسعه هستیم که با نرخ افزایش جمعیت بالایی روبرو هستیم و به سبب آن، تقاضا برای محصولات جدید در حال اضافه شدن است که این خود اهمیت طراحی و فرآیند را به ما نشان می دهد. دانشگاه ما پیشگام تاسیس این گرایش بود. علاقه مندی به تاسیس گرایش فرآیند مربوط به 20 سال پیش است زمانی که فوق لیسانس مهندسی شیمی در شریف به راه افتاد. این گرایش یکی از 10 گرایش ارشد شریف بود. بسیاری از دانشجوها به دلیل آموخته های مربوط به این رشته بازار کار خوبی  پیدا کردند، پس از آن دانشگاههای دیگر هم به دنبال شریف این گرایش را تاسیس کردند. من خود در دوران دانشجویی دنبال نرم افزار شبیه سازش بودم هاسیس- که در دانشگاه به عنوان اولین دانشگاه موفق به خرید آن شدیم -متناسب با نیاز مبرم صنعت. و همان طور که می بینید همه ی رتبه های خوب، علاقه به حضور در گرایش فرآیند را دارند؛ با توجه به بازار کار مناسب آن در صنعت. برخلاف گرایش ترمودینامیک که در صنعت طرفدار زیادی ندارد این گرایش بیشترین مخاطب رو در صنعت دارا می باشد و بسیار پرطرفدار است؛ بچه ها اکثرا به عنوان مشاور مشغول به کار می شوند.

اگر لطف کنید در مورد مفهوم طراحی سنتی که ذکر کردید توضیحاتی ارائه دهید؟

در مورد طراحی فرایند سنتی در نظر بگیرید ما 8 پالایشگاه داریم که پاسخ گوی نیازمان نیستند، پس در حال حاضر بیش از توان اسمی خود کار می کنند. در نتیجه ما نیاز به افزایش ظرفیت داریم که این خود نیاز به طراحی و شبیه سازی دارد که این تقاضا برای تمام کارخانه ها وجود دارد، به همین خاطر در هنگام احداث کارخانه باید به فکر 20 درصد افزایش ظرفیت داریم به این میگویند طراحی سنتی. در کنار آن مواد جدید و تکنولوژی های جدید داریم مثلا تولید یک شوینده متفاوت با 20 سال پیش که نیاز به مواد جدید دستگاههای جدید دارد نوع جدید نه نو و جدید.

اگر دانشجویی چنان قضاوت کند که با توجه به آنچه او در طی دوران تحصیل خوانده، طراحی فرآیند در طی سده ی اخیر تغییر چندانی نکرده، شما چه پاسخی دارید؟

اگر فرض کنیم که فرآیند، پیشرفتی نداشته پس سد سازی و علوم دیگر هم پیشرفتی نداشتند. برای مثال موتور یک ماشین همان موتور است ولی طراحی و بازده آن تغییرات چشمگیری داشته است. مثال دیگر در این زمینه، پالایشگاه آبادان است که در 50 سال اخیر پیشرفت چندانی داشته است.

روند پیشرفت طراحی مهندسی فرایند را در ایران چگونه ارزیابی می کنید؟

حتی اگر نخواهیم در مورد پیشرفت فرآیند به طور کیفی بحث کنیم، فشار تکنولوژی به حدی بوده است که فرآیند را به دنبال خود کشیده است. ما به دنبال صنعت رفتیم، در اصل صنعت ما را به دنبال خود کشاند. در حال حاضر تمام مهندسان فرآیند، در شبیه سازی به میزان قابل قبولی مهارت دارند زیرا بدون آن قادر به انجام کاری نیستند. به منظور اشکار ساختن میزان پیشرفت در فرایند می توان به پالایشگاه آبادان اشاره کرد که موزه ای از طراحی از دوران قدیم تا حال حاضر است؛ برای مثال در این پالایشگاه در قدیم، قطعات(مخزن) را با پیچ به هم وصل کرده بودند.

 پیشرفتی که در زمینه ی مهندسی فرایند در ایران داشتیم به میزانی بوده است که به نیازهای صنعتی مان پاسخ دهد؟

در حال حاضر علم فرآیند و پیشرفتهای آن هنوز از نیازهای روزمره و صنعتی ما عقب است. فارغ التحصیلان ما در شرکت های خارجی مفاهیمی نو می آموزند. البته خیلی هم از صنعت عقب نیستیم کما اینکه دانشجویان ما به راحتی از شرکت های داخلی استخدام شرکت های خارجی می شوند که این خود علاوه بر دلالت بر توانایی و ضریب هوشی بچه ها، به آموزشی محکم و اصولی نیز اشاره می کند.

آیا می توان کارخانه ای نام برد که از a  تاz  توسط مهندسان ایرانی طراحی و اجرا شده باشد؟

با توجه به اینکه صنعت پالایشگاهی غنی و قوی داریم بجز چندی شرکت تحت اعتبار شرکت های خارجی، شرکت های ایرانی بقیه عملیات پالایش را اجرا می کنند و به جز یک سری استثنا - مثلا شرکت شل- بقیه ی موارد که در سطح فوق حرفه ای نبوده اند را بچه ها به انجام رساندند. برای مثال فازهای مختلف پارس جنوبی که حتی توسط شرکت های بی ربط در حال پیگیری است، با توجه به این موضوع که ما در گاز برخلاف نفت و مواد شیمیایی در فازهای مختلف ایده ای نو و جدید نداشتیم. علاوه بر صنعت پالایشگاهی در مواد شیمیایی هم جدا از تامین مواد اولیه ما نوعی استقلال و نوآوری داریم.

 در کل منعی از لحاظ تکنیکی موجود نیست فقط موارد سیاسی اقتصادی و ... محدودیت هایی به وجود می آورند که قابل حل است.

در گزارشی که در سال 1988 در آمریکا به عنوان ‘Frontiers in Chemical Engineering  منتشر شد توجه به سزایی به تکنولوژی های نو شده است. این یشنهادات را تا چه حد مثبت تلقی می کنید؟

در پاسخ به اقدام آقای ریگان در این خصوص که گروهی را مامور ساخت تا برنامه ای برای رشته های مختلف از جمله مهندسی شیمی بیابند، گزارشی در باب جهت گیری و آینده ی رشته ی مهندسی شیمی بیان شد که 8 محور برای توسعه صنایع شیمیایی مطرح کرد. 2 تا 3 مورد از آنها در مورد ما نیز صادق است که از بین آنها می توان به مطرح کردن نیاز دائمی به مواد جدید(موادی که در مثلا نانو تولید می شود که تولید و مصرف آن خصوصیاتی جدید دارد.)، ابزار جدید و تکنولوژی جدید اشاره کرد، البته طرف دیگر قضیه فناوی جدید هست که شما مجبور هستید نه تنها برای تناسب فنی بلکه برای رقابت اقتصادی هم به کار بگیرید(برای مثال یک روش ارزانتر برای تولید مواد). مثال دیگر بایو تکنولوژی و بایومدیسین می باشند همانند داروها و آنتی بیوتیک ها و ....

از موارد منفی گزارش ایشان می توان به تقدیر ایشان از خدمات مهندسین شیمی در جنگ جهانی مثلا ساخت بمب اتم و عامل نارنجی در ویتنام و ... نام برد که در مورد ما صادق نیست.

در خصوص همپا شدن با پیشرفت های رشته مهندسی شیمی در جهان، در حوزه آموزش و دانشگاه چه اموری مورد توجه قرار گرفته و چه کارهایی انجام شده است؟

از آنجایی که تکنولوژی نوین آموزش نوین می خواهد ما مقداری عقب هستیم، اساتید حال حاضر اکثرا پایاپای رویدادهای علمی مختلف در جهان نیستند. آنها تمایلی به، به روز کردن خود ندارند که این خود بازمی گردد به عدم تشویق اساتید قدیمی تر توسط دانشگاهها. در نتیجه مشکل ما نه فقط در ابزار آموزشی است بلکه در روشهای آموزشی نیز می باشد. حجم موارد آموزشی انتقال یافته در مثلا آمریکا بسیار بیشتر از اینجاست زیرا اساتید از بچه ها انتظار کار و فعالیت دارند.

در کل ایراد به اساتید وارد است زمینه های اصلاح هم فراهم است اما چون انگیزه ای نیست پیشرفت و اصلاح صورت نمی گیرد. البته تغییر نسل اساتید نیز مقداری به حل این جربان کمک می کند همچنین اساتید با شرکت در یک کنفرانس خارجی کاملا تفاوت سطح ارائه و مطالب را می بینند و به عمق فاجعه پی می برند. در آموزش ما به جای به کار گیری دانشجو، توقع یادگیری محفوظات رو از او داریم. محفوظات را نمیشد تزریق کرد! و هم چنین ارزیابی و نمره هم بر پایه ی  محفوظات است نه بر اساس ادراکات(قدرت فهم و استدلال و استنتاج). می توان گفت منشا این مشکلات سرایت حفظ گرایی از دبیرستان به دانشگاه است. در بحث آموزشی با توجه به اینکه مهندسی شیمی خیلی رشد سریعی ندارد به میزان بسیار کمی از صنعت جهان عقبیم، البته در حال حاضر ما موضوعاتی را تدریس می کنیم که قبلا اصلا وجود خارجی نداشتد. البته نسبت به صنعت خود کم و کاستی نداریم. ما به میزان بسیار کمی از صنعت جهان عقبیم که آن هم با توجه به نیازها و شرایط متفاوتمان نسبت به آنها قابل توجیه است. ما نمی توانیم رفتار صنعتی خود را با کشورهای خارجی مخصوصا اروپا مقایسه کنیم چون این کشورها توسعه یافته می باشند و به بسیاری از چیزها نیازی ندارند مثلا اتومبیل اروپا، که مثل جمعیتش اشباع شده است و رشد جهشی نخواهد داشت. و از آنجایی که ما در حال توسعه هستیم تقاضا از مواد اولیه تا محصولات نهایی در حال افزایش است و به طبع بخش آموزشی تحت تاثیر قرار گرفته و ما رشد در تعداد دانشجویان را هم داریم. در این دانشگاه خودمان در ابتدا ده تا و الان 150 تا دانشجو می گیریم. کشورهای در حال توسعه ی هم وضعیتشان مشابه ماست و همه ی جنبه هایشان از آموزش تا تولید تحت تاثیر است.